Zeugma

Bijna altijd leuk: een stijlfiguur dat zich ook voor kan doen als stijlfout; het ligt er maar aan in welke context het ding gebruikt wordt. Als het goed is, heeft een zeugma, in de woorden van het Genootschap Onze Taal, 'een verrassend en ook vaak een komisch effect.' Maar in een krantenartikel over een doodgeboren dochtertje waar nooit over werd gesproken, wil je, denk ik, niet komisch doen. Toch trof ik in die context een zeugma aan in de Volkskrant van 16 januari 2023.

Ze kon al haar kennis en creativiteit kwijt in het boek Happy Handmade Fashion, dat in 2020 uitkwam en ze met haar kleindochter Lisanne samenstelde.

Met 'dat' begint een bijvoeglijke bijzin waarin dat 'dat' eerst fungeert als (aanduiding van) het onderwerp bij 'uitkwam'; in de nevengeschikte tweede bijzin heeft (het op basis van overeenkomst door samentrekking weggelaten) 'dat' de functie van (aanduiding van) het lijdend voorwerp bij 'samenstelde'; een onderwerp en een lijdend voorwerp kan je niet samennemen.

Wel verrassend, maar niet komisch. Geen stijlfiguur maar een -fout, dus.

Deze overdenking verscheen in eerste instantie in een andere vorm op Mastodon.

't Is een hendiadys, ofwa?

 (gebruiksaanwijzing: klikken op de afbeelding om te vergroten noodzakelijk)

Zeldzaam zuiver zeugma

Sta ik op mijn gebruikelijke zaterdagochtendse strooptocht wat te wachten in de rij bij de onvolprezen bakkerij Verhoeff aan de Poortstraat (ach, de dames van bakkerij Verhoeff aan de Poortstraat die zich niet gek laten maken door een bakkerrij maar altijd vriendelijk en vlot je voorzien van de heerlijkste broden) en dwalen mijn ogen richting vrieskast en ontwaren daar letters, op een doos, een doos van banketbakkerij Van Strien, en ze lezen dit:

Onze soesjes zijn met liefde
en
zorgvuldig gekozen ingrediënten gemaakt.

Stijlfiguren zijn er om aandacht te trekken, aandacht voor de vorm, en via de verbazing over de vorm aandacht te trekken naar de inhoud. "Foregrounding" denk ik dan in vakjargon, ook al is het weekeind.

Soms ook zijn stijlfiguren handig voor de herinnering. Mijn moeder riep af en toe, ook al was ze reeds decennia geleden gestopt met roken: "Ha, heerlijk: Hunter!" (in mijn tijd was het merk al verdwenen, anders dan de Chief Whip en Full Speed waar mijn vader zijn dagen mee kortte).

Vaak gaat de ene stijlfiguurfunctie met de andere samen. Denk ik.

Soms probeert een handelaar de aandacht te trekken naar zijn waar met een stijlfiguur, maar bakt hij er in zijn enthousiasme een stijlfout van (banketbanketbakker, blijf bij je boter en bloem). En wat erger is in dit geval: ik ga me er iets bij voorstellen, bij wat er dan in deze soesjes zit...