Een nieuwe methode?

In haar recensie van Een nieuw geluid op De reactor geeft Kila van der Starre het advies om bij het lezen van dat grote boek achterin te beginnen. Die leeswijzer zag ik te laat; ik had het boek al uit maar was gewoon bij het begin begonnen. Op zoveel nieuw geluid was ik niet afgestemd. Of ik daardoor het slotstuk van het boek serieus genoeg tot me heb genomen, weet ik niet zeker: na 1079 pagina’s met veertig jaar poëziegeschiedenis was ik heel dicht bij het eind van mijn pensionado-Latijn geraakt.

Die ‘Epiloog’ lijkt wat betreft de onderwerpen die erin ter sprake komen en de plaatsing aan het einde van het werk, de pendant van wat de ‘discussie’ heet ter afsluiting van een onderzoeksverslag. Ik ben daar nu wel klaar voor: hoofdstuk 42 van Een nieuw geluid: ‘Samenspel’ (1083-1114).

Ik licht er enkele thema’s uit die mij opvielen maar die niet steeds als zodanig, expliciet en ook niet in de hier gekozen volgorde worden gepresenteerd door Gillis Dorleijn en Wiljan van den Akker (hierna kortheidshalve en – zeker na het overlijden van Wiljan, mijn promotor – uiterst oneerbiedig beknot tot D&VdA). Opmerkelijk aan dit hoofdstuk is dat het toch ook weer niet erg op een kritische discussie lijkt doordat de auteurs met al hun wijsheid rustig voortgaan met vertellen over wat ze hebben opgemerkt in het door hen vergaarde en gelezen en geanalyseerde materiaal. Die toon en de hoge informatiegraad behoren tot de charmes van het boek.

Mijn beschouwing van hun beschouwing gaat over de probleem- of vraagstelling (of: aanleiding), het theoretisch kader, de methode van onderzoek (kwantitatief, kwalitatief), de aard, de volledigheid, de verantwoording, de criteria van de selectie van het materiaal en de ordening en presentatie van het materiaal (datasets, tabellen, inzichtelijkheid).

Probleem- of vraagstelling

Wat was het probleem in of met de gangbare geschiedschrijving van de literatuur, meer in het bijzonder van de poëzie, dat D&VdA uitdaagde er een oplossing voor te zoeken en te bieden met hun nieuw geluid? Waaruit blijkt dat de tot dan toe voorhanden literatuurgeschiedenissen niet goed of niet goed genoeg waren? En wat dragen de auteurs aan ter verbetering van dat vakgebied?

Een probleem had, bij wijze van voorbeeld, kunnen zijn de constatering dat het werk van Henriëtte Labberton-Drabbe (1868-1928) ontbreekt in het handboek Bloed en rozen van Jacqueline Bel (2015). Ik herinner me echter niet dat zulks in de besprekingen van Bels boek als een gebrek werd genoemd. Ook D&VdA dragen deze dichteres niet aan in een poëtische of literair-historische lakmoesproef voor de kwaliteit van de beschrijving van de geschiedenis van de poëzie tussen 1900 en 1940. Nochtans publiceerde Labberton-Drabbe, blijkens een overzicht in de DBNL, tussen 1900 en 1918 niet minder dan 48 gedichten in het Tweemaandelijksch tijdschrift en De beweging en verscheen in 1912 bij de prominente uitgeverij W. Versluys in Amsterdam haar eerste en enige dichtbundel, Enkele verzen.

Naar aanleiding van haar dood in 1928 schreef J.C. Bloem in De gids:

Henriëtte Labberton-Drabbe behoorde niet tot die kunstenaars, die zóó groot zijn, dat men ze onmogelijk kan voorbijgaan, en nog minder tot hen, die door ijdelheid of onbescheidenheid wel zorgen, dat dit niet gebeurt.

Haar geringe opdringerigheid heeft haar positie in de literaire geschiedenis geen goed gedaan. Het lukt me althans niet in mijn huisbibliotheek een handboek literatuurgeschiedenis te vinden dat haar werk bespreekt of zelfs maar noemt. 

Alleen in die laatste leemte voorzien D&VdA, die haar naam blijkens het register driemaal laten vallen (op pp. 362, 53[6] en 575). Ze figureert in opsommingen van dichters wier werk in twee aan De beweging gerelateerde bloemlezingen is opgenomen. Ook D&VdA schrijven echter niets over haar werk, laat staan dat ze er zelfs maar een titel van noemen. Ze wijzen er ook niet op dat haar toenmalige eega onder het pseudoniem Th. van Ameide een prominent(er) figuur was in de beweging en het tijdschrift met die naam van Albert Verwey.

De oude canon wordt aldus door hen bevestigd. Sinds 1979, toen de vijfde, geheel herziene druk verscheen van deel vier van het handboek van Gerard Knuvelder, dat ik online raadpleegde, is er niet veel veranderd op dit punt. Knuvelder noemt Labberton-Drabbe eenmaal, namelijk in een bloedeloze opsomming van elf dii minores die ‘op verdienstelijke wijze hun aandeel bijgedragen [hebben] tot de geestelijke beweging waarvan Verwey zijn tijdschrift de exponent wilde doen zijn, zonder dat zij overigens creatief werk hebben geschreven dat de knagende tand van de tijd weerstand zal bieden.’

Je zou kunnen denken dat Knuvelder enerzijds het (schijnbare) oordeel van Bloem volgde maar anderzijds in zijn literair-historische streven naar volledigheid Labberton-Drabbe des ondanks niet ongenoemd wilde laten. Met dus een betrekkelijk nietszeggende karakterisering als resultaat. Ik moet hierbij wel opmerken dat Bloems oordeel over de poëzie van Labberton-Drabbe best positief was. Zo schreef hij na haar dood ook:

Wat mij bij de herlezing der ‘Enkele Verzen’ misschien het eerste trof, was: hoe weinig deze poëzie bij het verstrijken der jaren heeft ingeboet. Hoevele bewonderingen onzer jeugd zijn niet steeds meer verbleekt, zijn ons onverschillig, soms nog minder, geworden. Deze gedichten zijn ons gebleven wat zij waren, toen wij ze voor het eerst in De Beweging lazen; het fijne, stille, maar zoo innige en diepe leven gloeit er onverflauwd in voort.

Theoretisch kader (en methode)

Deze casus kan een aanknopingspunt zijn voor een beschouwing van het theoretisch kader waarbinnen Een nieuw geluid een plaats verdient. D&VdA zeggen dat ze hun werkzaamheden gestart zijn ‘vanuit een gevoel van onbehagen over de praktijk van de literatuur-geschiedschrijving. Zij liet zich naar ons idee te zeer op sleeptouw nemen door de beeldvorming van de spelers in plaats van die als object van onderzoek te nemen.’ (1087) Zij willen het anders doen, namelijk door niet het contemporaine beeld te volgen van wie er allemaal toe deden (vergelijk de casus Labberton-Drabbe, Bloem en Knuvelder); ze willen proberen na te gaan hoe die contemporaine vorming van de literaire werkelijkheid in zijn werk ging.

Ze verwijzen dan vanuit het slothoofdstuk naar paragraaf 1 van hoofdstuk 36 (van waaruit ze nog weer verder terug verwijzen naar eerdere hoofdstukken, van waaruit ook weer verwezen wordt naar dit slothoofdstuk…). Daarin leggen ze uit dat beeldvorming een complex proces is, aan de hand van Nieuwe geluiden (1924) van Dirk Coster. Waarom zo’n methodische uitleg niet vooraan maar middenin het boek staat, is mij niet duidelijk. Hun verhaal is: een bloemlezer selecteert uit werk dat eerder al door tijdschriftredacties en uitgevers was geselecteerd, en houdt rekening met opinies geuit in de kritiek. Aldus geeft de bloemlezer de literaire werkelijkheid op zijn of haar beurt weer vorm voor anderen.

Echt een nieuwe visie op de literaire ‘werkelijkheid’, of op de literaire werkelijkheid van literatuurhistorici, lijkt mij dit niet. Wie is er de afgelopen decennia niet in aanraking gekomen met de ideeën van Bourdieu? En wie, eerder opgeleid, weet niet van de impliciete, expliciete, vers-interne en -externe poëticale opvattingen van dichters en critici (Sötemann) en van literatuuropvattingen (Oversteegen) die om voorrang strijden?

D&VdA plaatsen een ingewikkelde stelling bij hun werkwijze (1090):

een kritische lezer [zal] kunnen opmerken dat wie classificaties en rangordening van de spelers in het bestudeerde terrein, de leidende trends in hun opvattingen en in de literaire wereld zelf onderzoekt, er niet omheen kan de uitkomsten ervan in het verhaal een plaats te geven.

Ze bedoelen hiermee dat ze, hoewel ze de contemporaine beeldvorming alleen maar willen bestuderen, diezelfde beeldvorming tegelijk ook reproduceren, terwijl ze zich juist niet door die contemporaine beeldvorming ‘op sleeptouw hebben willen laten nemen’. Het klinkt haast als het failliet van de hele onderneming, ware het niet dat de gevormde werkelijkheid normaalgesproken het object is van de geschiedschrijving, niet de niet-gevormde werkelijkheid, zoals de automobielgeschiedenis gaat over automobielen, niet over losse cardan-, krukassen en tandheugels. Het uitgangspunt om zich niet mee te willen laten slepen lijkt me niet correct of haalbaar; dat medegesleept worden gebeurt toch wel.

D&VdA blijven erop hameren dat ze een andere focus hadden dan het en-toen-en-toen-verhaal over de ontwikkelingen (in de poëzie) dat een doorsnee handboek literatuurgeschiedenis kenmerkt. Zij richten zich namelijk op ‘de mechanismen die voor die [literaire of literair-historische] ontwikkelingen verantwoordelijk zijn’. (1086) Het ging hun om het antwoord op de vraag ‘hoe de spelers op het veld [oftewel ‘het autonome domein van de poëzie’] hun werkelijkheid maken in gezamenlijkheid.’ (1086) Dus lag de focus op ‘opvattingen, discussies, zelfprofileringen en profileringen van anderen, positioneringen van dichters en critici, uitgevers, bemiddelaars enzovoorts.’ (1086) Met andere woorden, maar op dezelfde pagina:

we hebben niet in kaart gebracht welke dichters er allemaal waren en in welke richtingen die zijn onder te brengen; wel hoe de spelers in het veld (critici en ook de dichters zelf) classificaties ontwierpen om richtingen te onderscheiden en rangordes aan te brengen.

Me dunkt dat door middel van de beschrijving van één pregnante casus dat selecterende en profilerende mechaniek van de literaire beeldvorming wel klaar was geweest. Een reeks van sonderingen gedurende de hele periode had ook gekund; het geval-Labberton-Drabbe was in dit kader bijvoorbeeld een dieper gaande verkenning waard geweest. Hoe komt het immers dat een dichteres met een destijds gesignaleerde productie als de hare uit het zicht is geraakt in de loop van de literatuurgeschiedenis? In de Bloemlezing uit de nieuwste Nederlandsche dichtkunst (1905-1910), samengesteld door Alex. Gutteling en Maurits Uyldert, uit werk van dichters uit De beweging van Albert Verwey, neemt Labberton-Drabbe, afgaand op de getallen in Tabel 1 op pagina 575, nog een uitzonderlijk hoge positie in met de topscore van acht geselecteerde gedichten. Is ze – en zo ja: hoe kwam dat dan? – de Hélène Swarth van haar literaire generatie?

Het boek van D&VdA gaat dus over de contemporaine beeldvorming. Die invalshoek neigt mijns inziens naar die van de literatuursociologie, het onderzoeken van de totstandkoming van contemporaine beelden/imago’s, het analyseren van beeldvormende activiteiten van alle betrokkenen. Zie bijvoorbeeld de dissertatie van Laurens Ham over posture-analyse, Door Prometheus geboeid uit 2015.  Maar – Mathijs Sanders wees erop in zijn recensie van Een nieuw geluid – D&VdA zijn te werk gegaan ‘zonder theoretisch vertoon’. Het posture-concept ontbreekt in de epiloog van hun boek en Hams proefschrift, om maar iets te noemen, staat niet in hun bibliografie van secundaire literatuur. Een positionering ten opzichte van de Rezeptionsforschung ontbreekt eveneens.

Materiaal: bronnen

Opmerkelijk, en verwarrend, is dat er op een en dezelfde bladzijde twee verschillende groepen bronnen lijken te zijn voor het onderzoek van D&VdA: enerzijds de teksten van ‘de spelers in het veld (critici en ook de dichters zelf)’, anderzijds die van ‘dichters en critici, uitgevers, bemiddelaars enzovoorts’. Het lijkt me een extra manco van hun methodebeschrijving dat ze niet uitleggen wie die ‘enzovoorts’ zijn. Nu is het of de lezer er maar een gooi naar moet doen.

Materiaal: selectie – poëzie, periode

Daarnaast is het onduidelijk waarom ze juist deze periode (1900-1940) selecteerden en waarom ze alleen maar de geschiedenis van de poëzie beschrijven en niet die van heel de literatuur, zoals te doen gebruikelijk; maar goed, daar is wel mee te leven. Meer is niet altijd beter. Er zijn al veel voorbeelden van exclusieve aandacht voor poëzie zoals de op de toenmalige actualiteit gerichte, min of meer programmatische beschouwing van Albert Verwey ‘De richting van de hedendaagsche poëzie’ in De beweging (1913) en veertig jaar later de inventariserende bloemlezing van Ad den Besten: Stroomgebied (1953) en nog weer ruim veertig jaar later Redbad Fokkema’s moderne poëziegeschiedenis Aan de mond van al die rivieren (1999); poëzieoverzichten van vogels van diverse pluimage.

Materiaal: aard

De destijds gevormde generaties of bewegingen noemen D&VdA nadrukkelijk ‘geen vanzelfsprekende historische feiten’, het zijn door ‘de spelers [op het veld zelf] geproduceerde fenomenen’ met allerlei aspecten. (1087) Mijn vraag hierbij luidt: wat is qua feitelijkheid het verschil tussen een literaire beweging (zoals Tachtig), een historisch feit (De nieuwe gids verscheen voor het eerst in oktober 1885) en een (historisch) fenomeen (de verzameling vernieuwende denkbeelden in dat tijdschrift)? Dat iets aspecten heeft, geldt voor zowel feiten, generaties als bewegingen. En waar zijn nu de beelden gebleven? Zijn de door de spelers gevormde beelden wel (historische) feiten? Of ook niet? D&VdA zeggen alleen: ‘dát die spelers die beelden vormden is natuurlijk wel relevant en verdient analyse.’ (1087) Ze zijn dus toch feiten?

Materiaal: volledigheid

Nee, het gaat om andere feiten. De feiten waar ze in hun onderzoek gebruik van maken zijn de geproduceerde gedichten, of liever: de geproduceerde dichtbundels, en wel alle in de periode geproduceerde dichtbundels. D&VdA zijn namelijk begonnen met een schone lei: ‘Als basis hebben we de totale productie aan poëzie in boekvorm genomen en alles wat er in de tijd zelf over is geschreven.’ (1087; mijn cursieven, IdvH)

Maar met ‘de totale productie’ bedoelen ze toch niet alle bundels die tussen 1900 en 1940 verschenen in het Nederlands en bij Nederlandse uitgeverijen; beperking is onvermijdelijk voor wie zich een meester wil tonen, zelfs voor wie dat in samenwerking doet: ‘zelfs voor de poëzie hebben we niet een totaal literair-historisch overzicht gegeven.’ (1085-1086)

Al die bundels en al die secundaire literatuur uit de tijdschriften vormen, kennelijk (want het staat er niet expliciet bij) de feiten. Je zou ze ook aan kunnen duiden als het materiaal of het object van het onderzoek. Zou het voor de waarde van een dergelijk feit iets uitmaken of het aantal drukken en de oplages daarvan groot of klein zijn en of er veel of weinig tijd tussen de eerste en de laatste druk ligt?

Materiaal: selectie – poëzie

Heruitgaven tussen 1900 en 1940 van bundels van toen ‘dode’ auteurs, zijn buiten de empirische basis gebleven, net als jeugdpoëzie, liederen en nog meer. ‘Uiteindelijk is alleen de “echte” poëzie in het bestand terecht gekomen.” (1088) Kila van der Starre maakt hier, terecht, zelfs los van haar eigen specifieke optiek (een open oog voor poëzie buiten het boek), terecht een fundamenteel punt van discussie van in haar bespreking van Een nieuw geluid.

D&VdA beschrijven de beperking van hun basismateriaal nog op een andere manier: ‘We selecteerden alleen de bundels van dichters die in hun eigen tijd, in ieder geval in potentie, als dichters werden beschouwd.’ (1089)

Het ligt voor de hand dat iedereen die in zijn of haar eigen tijd een gedicht in een literair tijdschrift geplaatst weet te krijgen, als dichter beschouwd kan worden; dat is meteen een duidelijke grond om herdrukken van bundels van Vondel en Bilderdijk buiten beschouwing te laten; die lieden waren immers al dood anno 1900-1940; hun werk werd door anderen, die er toen toe deden, in de literaire actualiteit getrokken. Of het terecht is om de rol van die twee en dergelijken buiten hun eigen tijd niet eens te proberen te omschrijven, lijkt me wel een betere discussie waard dan waar de schrijvers zich in hun boek aan wagen. Daarnaast wacht de volgende vraag op een antwoord: door wie werden die actuele dichters als dichters beschouwd, en hoe zie je of iemand in potentie als dichter of als dichter in potentie wordt beschouwd? Ik probeer met D&VdA mee te denken, maar ik raak wat verloren tussen hun (niet scherp geformuleerde) criteria.

Materiaal: selectie – kritische teksten

Naast de inheemse boekproductie op het gebied van de Nederlandstalige poëzie (inclusief de – mede – door Nederlandse uitgevers op de markt gebrachte Vlaamse dichters) hebben D&VdA ook ‘zo veel mogelijk Nederlandse tijdschriften […] compleet doorgenomen op […] stukken over poëzie (aankondigingen, recensies, essays, debatten, […] interviews, roddels en andere gemengde berichten).’ (1087-1088; mijn cursieven, IdvH).

Het blijkt om 37 tijdschriften te gaan, gezien hun Kerncorpus (1170). Dat zijn er niet letterlijk ‘zo veel mogelijk’ want alleen ‘de in onze [d.w.z. D&VdA’s] ogen voornaamste in Nederland uitgegeven tijdschriften waarin poëziebeschouwingen konden worden verwacht’ hebben ze geëxcerpeerd. (1088; mijn cursief, IdvH) Overigens geeft Mathijs Sanders in zijn bespreking een verkeerd beeld van dit deel van de materiaalverzameling wanneer hij noteert: ‘alle literaire tijdschriften waarin poëzie werd gepubliceerd’. Nergens schrijven D&VdA dat ze ook systematisch en volledig de gedichten uit de tijdschriften als materiaal hebben verzameld.

Hierbij moet ook de vraag worden gesteld: hoe hebben D&VdA bepaald welke tijdschriften de ‘voornaamste’ zijn terwijl ze met een schone lei zeggen te beginnen? Was hun lei wel schoon? Kan een lei in deze zin überhaupt wel schoon zijn? Literatuurhistorici hebben toch schoolgegaan? Ze zijn toch ook gevormd voor ze aan de slag gingen? Hebben zij geen bril op hun neus gekregen waarmee ze naar hun lei kijken?

Onderzoeksmethode: kwantitatief/kwalitatief

De ‘lijst van wel opgenomen dichters’ noemen D&VdA ‘behoorlijk groot’ (1089). Ze schatten dat ‘minder dan 20 procent’ van de opgenomen bundels aandacht kreeg ‘in de tijdschriften, via een recensie of vermelding.’

Ik denk dat ze iets strenger en explicieter om hadden kunnen gaan met hun empirische basismateriaal. Hoe groot is ‘behoorlijk groot’? Moeten we denken aan honderdtallen of duizendtallen? Wat is het percentage precies? Dat hadden ze toch uit kunnen rekenen? Is een en ander niet duidelijker en in ronde getallen, in cijfers uit te drukken? Dat lijkt me een groot voordeel van werken met empirisch materiaal. Het is telbaar, kwantificeerbaar.

Onderzoeksmethode

Hoe ging het bestuderen in zijn werk waaraan zij op bladzij 1089 refereren? Wie met 37 literaire maandschriften uit een periode van veertig jaar aan de slag gaat waarbij een tijdschriftaflevering gemiddeld toch wel 50 pagina’s bevat, die heeft in het ergste geval te maken met (37 x 12 =) 444 afleveringen per jaar, dus 17.760 afleveringen in de periode 1900-1940, wat neerkomt op 888.000 bladzijden waar de poëzie-reflectie uit gezeefd moet worden. Hoe dan ook een veel te vette kluif, eens te meer als je niet aan distant reading doet. Gelukkig maar dat literaire tijdschriften doorgaans een minder lang leven is beschoren. Uit hoeveel artikelen hun corpus uiteindelijk bestaat, zeggen ze niet.

Zijspoor

Wat me verbaast, is dat D&VdA kennelijk geen aandacht besteden aan de in de tijdschriften gepubliceerde poëzie. Die gedichten dragen, lijkt me, niet weinig bij aan ieders beeldvorming binnen het veld. Ik denk, voorbeeldsgewijs, aan het belang van de gedichten in De nieuwe gids voor de aanstormende generatie jonge dichters; ik denk aan de wens om op z’n minst gepubliceerd te worden, maakt niet uit waar, die iemand als Hendrik Marsman ertoe heeft gebracht een expressionistisch sonnet (lijkt me een contradictio in adiecto) over een vliegmachine te schrijven dat in 1920 opgenomen werd in De nieuwe gids. Of andersom, wat Knuvelder aangaf: een Labberton-Drabbe die behoorde tot de dichters die ‘op verdienstelijke wijze hun aandeel bijgedragen [hebben] tot de geestelijke beweging waarvan Verwey zijn tijdschrift de exponent wilde doen zijn’.

Maar inderdaad: onder ‘het primaire materiaal’ verstaan D&VdA ‘de poëzie zelf (de bundels) en wat daarover is geschreven.’ (1088) Dat daarover-schrijven gebeurde huns inziens alleen in tijdschriften; poëzie gebeurde in hun optiek uitsluitend in bundels.

In een vroeg artikel (1996) over hun onderzoek, deden gedichten in de tijdschriften nog wel mee. Ze refereren hieraan in het slothoofdstuk van hun boek: ‘als we het aantal dichters van wie een bundel is verschenen, afzetten tegen het aantal dichters dat publiceerde in tijdschriften [blijkt dit]: voor de periode 1909-1920 is dat minder dan 10 procent.’ (1089) Anno 2026 verbaast het mij, nogmaals, dat ze in het in 2025 voltooide boek niet spreken over gedichten in tijdschriften gedurende de gehele onderzochte periode 1900-1940; dertig jaar eerder hadden ze wel gedichten in tijdschriften geturfd. Waar zijn die in de tussentijd gebleven? Waarom doen al die gedichten in tijdschriften uit 1900-1908 en 1921-1940 niet of niet meer mee?

Materiaal: dataverzameling

Andere bronnen dan bundels en tijdschriften, zoals kranten en correspondenties, hebben ze ook geraadpleegd, maar alleen wanneer er in het basismateriaal naar verwezen werd. Dat laatste noemen D&VdA ‘niet systematisch’ verzamelen (1088), wat impliceert dat een geheel corpus volledig doorbladeren valt onder het systematisch verzamelen; bij het een en het ander vermelden ze echter niet a) wat ze vast hebben gelegd, en b) hoe, en c) in welke databank. Ik mis feitelijke, kwantitatieve informatie over de bronnen waar hun onderzoek op steunt.

De materiaalverzameling heet hun ‘empirische basis’ (1088). Hoewel ze weten dat het bestand van tijdschriften niet volledig is, zijn ze toch van mening dat de beeld- en werkelijkheidsvorming die ze eruit hebben kunnen distilleren grofweg ‘voldoende representatief’ is. Hoeveel materiaal, en van welke soort, buiten beschouwing is gebleven, valt niet na te gaan op basis van hun verslag.

De wijze waarop de geselecteerde tijdschriften zijn verwerkt, lichten D&VdA toe op pagina 1089 (mijn cursivering; IdvH):

We hebben gekozen voor een inductieve, datagedreven, kwalitatieve aanpak. We onderzochten de tijdschriften en selecteerden de publicaties die direct of indirect op poëzie betrekking hadden. De relevante passages namen we over. Zo ontstond een tijdschriftbestand van bijna twee miljoen woorden (ruim tienduizend items).

Bij de selectie hanteerden ze het zoeklicht van de poëzieopvattingen, specifieker de vragen: hoe werden die gevormd en hoe werden ze ingezet om de literaire werkelijkheid te vormen? Bovendien hanteerden ze het zoeklicht van de verzelfstandiging van de literaire wereld, de groei ervan en het leerstuk van de autonomie van het dichterschap en het dichten.

Het was dus geen vrije, open, blanco vergaring van alles wat er in de betreffende periode over poëzie werd gemeld in de voornaamste literaire tijdschriften, maar een doelgerichte zoektocht naar bepaalde opvattingen, annex opvattingen over bepaalde concepten, en kenmerken, met alle gevaar op een tunnelvisie (zie ook de recensie van Kila van der Starre). Zien we hier door de focus een tunnelvisie ontstaan?

Voor de expliciete vers-externe poëticale geschriften van dichters en critici (verzamelbundels van essays bijvoorbeeld) lijkt bij het vergaren van materiaal geen aparte zoekstrategie te zijn gehanteerd. Er staan nochtans wel van dat soort werken vermeld in de bibliografie van primaire literatuur; dus achterwege gelaten zijn ze niet.

Dat wat zij noemen: het ‘tijdschriftbestand’ (1089) eigenlijk een citatenbestand is, had wat mij betreft wel duidelijker tot uiting mogen komen. En graag had ik geweten om hoeveel artikelen het gaat waaruit ze uiteindelijk geselecteerd, geknipt en geciteerd hebben. De annotatie ‘ruim tienduizend items’ lijkt betrekking te hebben op het aantal aangehaalde passages, het aantal citaten uit de tijdschriften, gemiddeld (10.000 : 37 =) ruim 270 citaten per tijdschrift. Aangezien het een bestand van bijna 2.000.000 woorden betreft, zijn de citaten gemiddeld 740 woorden lang. Maar hoeveel teksten er bijvoorbeeld per geproduceerde bundel in de tijdschriften zijn verschenen, wordt niet duidelijk.

Een nieuw doel, en een nieuwe methode

D&VdA stellen (zich) in het discussiedeel van hun boek de volgende vraag: ‘Hoe houdbaar is de these van de groei van de literaire wereld in de periode 1900-1940?’ (1090) Het antwoord putten ze uit twee datasets: de productie van poëziebundels (dus nog steeds exclusief de gedichten in tijdschriften) en de omvang van de poëziebeschouwing. Voor de poëziebundels hebben ze een ‘figuur’ opgesteld, Figuur 1 op pagina 1091; het is een staafdiagram met op de verticale as de aantallen bundels (in stappen van tien) en op de horizontale veertig staafjes (voor elk jaar van de periode één) in vier tinten grijs met iedere vijf jaar ook een jaartal erbij. Het is niet goed mogelijk per jaar het concrete aantal bundels af te lezen uit dit diagram; grofweg is er wel een stijgende tendens te ontwaren. In de begeleidende tekst noemen D&VdA enkele specifieke aantallen en wijzen ze op de grote tendens van stijging. Een tabel kunnen we deze figuur haast niet noemen, het is meer een lijst van chronologisch geordende aantallen.

Daarna zeggen ze iets nieuws: ‘Deze groei spoort met de totale titelproductie in Nederland: van ongeveer 3000 in 1900 tot circa 6500 in 1939.’ (1090) 

Enkele kanttekeningen hierbij:
- Wat is nu ‘de totale titelproductie in Nederland’? Alle geproduceerde boeken, alle geproduceerde literaire boeken of alle geproduceerde poëziebundels, dus vóór de selectie die D&VdA eruit maakten om tot hun basiscorpus te komen, of juist alleen maar hun basiscorpus van poëziebundels?
- Waarom noemen ze geen concrete, harde cijfers?
- Waarom zijn niet alle jaarcijfers opgenomen in één grafiek, samen met de getallen van de geselecteerde poëziebundels, zodat er een relatie zichtbaar wordt tussen twee ontwikkelingen die we concreet kunnen zien ‘sporen’ in twee lijnen die beide een set van punten verbinden?
- Waarom ontbreekt 1940 in de reeks van de totale titelproductie?

Vervolgens signaleren D&VdA een parallel met wat zij noemen het ‘tijdschriftenbestand’. Ook daarin is een groei te zien. Probleem is dat ze met het tijdschriftenbestand niet bedoelen, zoals ik eerder aangaf, het aantal artikelen (zelfstandige teksten) over poëzie die destijds in de geselecteerde voornaamste tijdschriften zijn verschenen, maar het aantal van door hen daaruit verzamelde citaten. Drie artikelen over één bundel zouden door hun selectie geresulteerd kunnen hebben in zeventien citaten, drie artikelen over een andere bundel in één citaat. Wat telt? Het lijkt me dus niet mogelijk een parallel te trekken tussen enerzijds de groei in aantal poëziebundels, in de totale titelproductie en anderzijds een groei in het ‘tijdschriftenbestand’.

Met betrekking tot het ‘tijdschriftenbestand’ spreken D&VdA op pagina 1090 als gezegd zelfs over het aantal woorden dat het bevat, dus: het aantal woorden dat zij zelf uit hun eigen selectie van alle stukken over poëzie hebben geselecteerd en overgenomen uit de door hen geselecteerde tijdschriften; dat zijn (na tweemaal een selectie) 1.939.517 ‘(dus bijna twee miljoen)’ woorden. (1090) Dat materiaal wordt niet per jaar gekwantificeerd, maar per periode van tien jaar. Maar dan nog: wat moeten we ermee als we ons buigen over de geschiedenis van de beeldvorming in de poëzie? Bijna twee miljoen, is dat eigenlijk veel of weinig?

Er worden appels en pederen met elkaêr vergeleken; het betoog gaat van boeken naar citaten uit artikelen naar woorden; de lezer moet inschikkelijk ‘ja’ zeggen als D&VdA ‘[m]et alle slagen om de arm’ (1091) stellen dat ook in de omvang van de poëziebeschouwing een stijgende lijn te zien zou zijn (in casu meer dan een verdubbeling). Als proeve van kwantitatief basisonderzoek lijkt me dit onderdeel van het verhaal wat onder de maat.

Daarna komt nog de observatie dat de poëziebesprekingspraktijk niet alleen groeit maar ook differentieert naar mate de periode vordert. En daar weer na noemen ze ‘zonder verder commentaar’ enkele andere ‘relevante ontwikkelingen’, opnieuw zonder kwantitatieve basis of referentie aan een tabel of grafiek of overzicht.

Ik moet constateren dat D&VdA de kwantitatieve benadering steeds weer loslaten en vervangen door een literair-historisch ouderwetse, kwalitatieve methode: ze vertellen over wat ze her en der tegenkwamen en wat hen in hun zoeklicht opviel. Ik bedoel zeker niet dat wat ze schrijven onzin zou zijn, maar wel dat de discussie waarmee ze deze studie afsluiten, te weinig samenhang en te weinig methodische systematiek annex consistentie vertoont. Daardoor wordt het ogenschijnlijk makkelijker om te schrijven over ‘symptomen van een toenemende op close-reading gerichte oriëntatie bij sommige critici.’ (1092) De literaire feiten worden wat lobbig onder hun garde. Een nieuw geluid wordt hierdoor geregeld overstemd.

Een steekproef
Nadat ik me door herlezing en bespreking van de Epiloog op de hoogte had gesteld van de opzet, methode, materiaal en doelstelling van Een nieuw geluid, ben ik teruggegaan naar de Proloog en weer gaan lezen. Na een klein twintigtal bladzijden met de bekende literair-historische anekdotiek rondom Tachtig stuitte ik op een eerste formele sub-vraag: hoe is de door de auteurs gepostuleerde verandering in de algemene opvatting omtrent de aard van de poëzie rond 1900 (een verandering die zo’n vijftien jaar eerder geïnitieerd was door de Tachtigers) vast te stellen? D&VdA zijn hier al in zekere zin kritisch op hun eigen onderzoeksproces en -verslag want tot hier aan toe hebben ze vooral ‘allerlei uitspraken aangehaald van auteurs en critici die laten zien hoe zij zich rond de eeuwwisseling op Tachtig oriënteerden’. Maar nu vragen zij zich af: ‘hoe representatief zijn die [aangehaalde uitspraken]?’ (42)

Om dat te toetsen voeren ze ‘een kleine steekproef’ uit. Met vier zoeklichten onderzoeken ze alle bijdragen over literatuur aan drie tijdschriften, namelijk De gids, De katholiek en Ons tijdschrift, respectievelijk het medium van de algemene, de katholieke en de protestantse zuil, in zowel een jaargang van halverwege de jaren negentig als in een jaargang van rond 1900.

In dit boek geven ze alleen in algemene lijnen hun bevindingen weer, zoals het navolgende over De gids medio jaren negentig (42-43):

Opvallend is dat De Gids in 1895 maar heel weinig bijdragen over literatuur bevat waarin Tachtig afwezig is. [noot 107: ‘De Gids 59 (1895).’] Er is juist veel aandacht voor de beweging, regelmatig vallen de namen van Kloos, Swarth, Van Eeden en Van Deyssel en meestal met waardering. […] Wat het meest opvalt is hoe vaak de medewerkers van De Gids het ‘jargon van Tachtig’ gebruiken. De normen van Tachtig zijn dus de literatuurbeschouwing van De Gids binnengedrongen.

Op deze wijze worden ook de artikelen uit de andere jaargang, en ook de twee jaargangen van de twee andere tijdschriften behandeld. (42-45)

Opvallend zijn de kwantificaties: ‘maar heel weinig’ ‘juist veel’, ‘regelmatig’ en ‘meestal’. Hier ontbreken, met andere woorden, de volgende gegevens: het totaal aantal bijdragen in de betreffende jaargang, het aantal bijdragen over literatuur, het aantal literatuurbijdragen met een of meer van de Tachtig-signalen (conform een van de zoeklichten), het aantal van die bijdragen met positieve waardering van Tachtig, en de getallen van de gezochte signaalwoorden, waaronder, speciaal voor de liefhebbers van literair-historische reputaties, een specificatie van het aantal Kloos-, Swarth-, Van Eeden- en Van Deyssel-mentions.

Voor een uitvoeriger rapportage verwijzen D&VdA in noot 106 (direct voor het citaat hierboven) naar Dorleijn & Van den Akker 2006, zijnde hun gezamenlijke bijdrage aan Dorleijn en Van Rees (red.), De productie van literatuur (2006), onder de titel ‘Literatuuropvattingen als denkstijl’.

Ik ben benieuwd of uit die bron de feiten de feiten te putten zijn die ik in het boek zelf verwachtte aan te treffen maar node miste, of een tabel die de aantallen samenvattend presenteert. De verschillen tussen 1895 en 1900 zouden duidelijk af te lezen moeten zijn als ze zo opvallend zijn als de auteurs in het citaat beweren.

De uitkomst van de steekproef verrast me niet, want wie verwacht er niet dat niet-confessionelen eerder meebuigen met de nieuwe, profane wind die er door het optreden van Tachtig opstak terwijl de confessionelen meer morele weerstand te overwinnen hadden en er dus langer over deden. Graag had ik  namen en rugnummers gekregen, zelfs al geloof ik D&VdA op hun woord als ze zeggen dat dit de uitkomst van hun steekproefonderzoek is. Wel een beetje vreemd is het dat ze er aan het eind van de bespreking van alleen het eerste van de drie delen van de steekproef al van uitgaan dat De gids representatief is voor ‘een belangrijk deel van de literaire wereld’. (43) Een mens zou zich bijna gaan afvragen waarom ze dan voor hun boek een basiscorpus van meer dan dertig tijdschriften hebben gebruikt.

Tot slot

Ook nog even terug naar het begin van het slothoofdstuk. Daar gaat het over de Tachtigers, onder wie Hélène Swarth. D&VdA vergeten met een tabel van hun onderzoeksmateriaal inzichtelijk, controleerbaar te maken wat ze stellen: dat deze dichteres bij haar dood in 1941 ‘minder uitgebreide aandacht in de tijdschriften’ kreeg dan Willem Kloos in 1938, Albert Verwey in 1937, Herman Gorter in 1927 bij hun respectieve dood. Daardoor wekken ze de indruk het aloude literair-historische beeld zonder kanttekening te reproduceren: er waren grote dichters en er is een te vergeten dichteres van Tachtig.

Een jaar na haar dood verscheen er nog een dichtbundel van Swarth: Sorella (1942). Dat duidt er mijns inziens mogelijk op dat zij toen toch nog niet zo vergeten of vergeetbaar was. D&VdA merken over die bundel op: ‘(de lezer van toen zal de tel zijn kwijt geraakt, maar het kan heel goed haar vijftigste zijn geweest).’ (1085) Hier schuiven ze Swarth enerzijds uit de losse pols een sullige reputatie in haar schoenen – die van de onbeduidende veelschrijfster die over de randen van haar graf of urn naar literaire roem reikt, als het niet kon met kwaliteit, dan maar met kwantiteit – maar anderzijds treden ze de kwantitatieve kantjes van hun eigen onderzoek met voeten; in hun databank bevat idealiter een accuraat en volledig overzicht van het oeuvre van Swarth, liefst inclusief alle herdrukken en verzameluitgaven; dat moeten er aardig wat zijn: de antiquariaten zijn anno 2026 nog steeds vergeven van die leuke, versierde, ouderwetse drukwerkjes. Mogelijk valt het deel van het oeuvre van Swarth dat vóór 1900 verscheen buiten het bereik van hun databank, maar een iets sterker feitenrelaas over de jaren 1900-1941/2 lijkt me wel passender voor wat heet Een nieuw geluid.