vrijdag, april 21, 2017

Nieuwsberichten

Twee koppen op NOS.nl d.d. 2e Paasdag 2017. Ze verschenen naast elkaar op mijn computerscherm. De berichten gaan over vergelijkbare gebeurtenissen, meer in het bijzonder: ongevallen, maar op verschillende locaties, op twee zelfs ver uiteen liggende continenten; gebeurtenissen, dus, met de nodige verschillen qua  context, die tot stilistische variatie aanleiding lijken te hebben geven.

Eens even kijken of er iets aan die koppen valt te rommelen, zo dat zulks duidelijk wordt. Koppen, zeker zulke als deze, geven soms aanleiding te denken: 'Waarom zo?' en 'Kon dat ook anders?' Dit zijn ze:

1 Australisch meisje doodgebeten door haai.
2 Fietser gewond na botsing met hert in duinen Zandvoort.

Alternatieve versies, die elkanders eigenschappen overnemen, zouden de volgende kunnen zijn:

1b Meisje dood na beet door haai in oceaan van Australië.
2b Zandvoortse fietser gewond door botsing met hert.

Allereerst: de identiteit van de subjecten
Het valt op dat de koppen iets aangeven van de identiteit van de subjecten: een jonge, vrouwelijke, Australische staatsburger, respectievelijk een verder onbekende, kennelijk niet jonge man (want er staat 'jongen', 'meisje' noch 'fietsster'). De alternatieve versie leert dat, als de oorspronkelijke versie echt correct is, de onfortuinlijke fietser waarschijnlijk geen inwoner van Zandvoort is; kan best kloppen, want niet alleen met Pasen barst het in die duinen van de toeristen (was er sprake geweest van een verwonding aan het hoofd, dan zou het geen Duitse fietser zijn, want Duitse fietstoeristen dragen zo'n idiote helm).

Ten tweede: de frequentie.
Er wordt niets gezegd over het aantal malen dat de haai heeft gebeten; dat is ook geen zinnig detail, zeker niet in een kop. Belangrijker is dat het beest beet, en dat het meisje daardoor nu dood is. Afschuwelijk.

Anderzijds is, ook zonder kop, wel duidelijk dat een botsing een eenmalig treffen is, dus met maar één 'handeling', geen frequentatief zoals bijten dat doorgaans wel is (denk ik, of liever: vrees ik, als ik op wandelvakantie een loslopende hond ontmoet). Je kunt waarschijnlijk niet herhaaldelijk, iteratief, serieel in één gebeurtenis met een hert in botsing komen (tenzij in een komische tekenfilm). Ik merk, terzijde, nu ik dit tik, dat ik me bij een bericht als: 'Dronken automobilist over de kop geslagen', voorstel dat zo'n kerel dan meerdere keren met kar en al een koprol heeft gemaakt; ik weet niet of dat realistisch is).

Terug naar der haaien bijt-frequentie. Op de site van het AD staat d.d. 2 februari van dit jaar een bericht over een Nederlander die door een haai was gebeten, waarvan de kop als volgt luidt: 'Freek Vonk flink toegetakeld door haai'. 'Toetakelen' lijkt me een werkwoord dat een actie beschrijft (namelijk: aftuigen) die niet met één singuliere handeling achter de rug en afgerond is (net zo min als een boom omhakken of het gras maaien). Daarbij denk ik meer aan een forse vis die met zijn kakement stevig heeft liggen klappertanden.

Maar uit het stuk onder die AD-kop blijkt dat het beest, nota bene volgens het subject van het ongeluk (het lijdend voorwerp van de toetakeling, zo u wilt), slechts éénmaal gebeten heeft: 'Een van de haaien heeft een vergissing gemaakt en nam een grote hap uit mijn rechter bovenarm.' Ik heb zelf, anders dan Freek, zo veel door tv en films gevoed ontzag voor die beesten, dat ik denk dat kop 1b dus wel correct kan zijn in dit opzicht. Overigens kan ik me, wederom anders dan Freek, die die optie kennelijk wel kent, niets, maar dan ook niets voorstellen bij een haai die ergens een klein hapje van zou nemen – Vonk als amuse gueule requinesque?

Ten derde: de locatie.
Die moet genoemd worden in dit soort teksten, denk ik, en wel om uiteenlopende redenen.

Ad 1: Die haai beet Freek bij Bimini, en dat is ver verwijderd van Australië, dat evenwel inmiddels een goed gevestigde reputatie heeft op het gebied van dodelijke haaien in zijn hem omringende surf- en snorkelwateren. Dat ene 'great country' met die drie-letter-naam staat ook in dit opzicht weer eens bovenaan de lijst (zie Wikipedia/ISAF). Overigens is de eerste zin van het bericht onder kop 1  specifieker over de locatie: 'In West-Australië is een meisje van 17 doodgebeten door een haai.' Maar dat gaat helaas ten koste van de informatie over de herkomst van het slachtoffer (er zou hebben moeten staan: 'West-Australisch meisje in Australische oceaan doorgebeten door haai' om dit probleem te vermijden).

Dit ongeval past 'dus'  in een patroon, wat het patroon op zijn beurt weer bevestigt; gelukkig geschiedde het ongeluk ver van ons luchtbed.

Ad 2: Zandvoort, dàt is nabij! En daar hebben ze toch die herten uitgezet? Die beesten vermenigvuldigen zich als eertijds de konijnen dat deden in Australië. Daar moet dus maar eens flink op geschoten worden. Altijd wat, met die agressieve rotherten. Nu dit weer: een fietser verwonden! Voor je het weet, wordt dat een patroon.

Maar toch: Hollanders zijn zuinig op hun 'natuur', want terwijl er aan de haai geen woord wordt vuilgemaakt in het onderkopse bericht, staat er in het hert-en-fiets-bericht dat de fietser naar het ziekenhuis is gebracht met onbekende verwondingen, en...  'Onbekend is hoe het staat met het hert. Het dier was verdwenen toen de hulpdiensten aankwamen.' Just like Neil: 'I feel sorry for the elephant.'

dinsdag, april 04, 2017

Digitale inktvraat

Hoe ook de techniek voortsnelt, hoe voortvarend ook de humaniora worden omgetoverd tot Digital Humanities, de problemen worden er niet anders door, in zekere zin.

Ik wilde een scan maken van een stuk uit Anthonie Donkers even verbijsterende als intrigerende boekje De vrijheid van den dichter en de dichterlijke vrijheid. Een critiek op de moderne poëzie (Van Loghum Slaterus uitgeversmaatschappij n.v. Arnhem in 't jaar MCMXLVI), maar mijn scanner dacht dat het nog maandagochtend was of zo, en kreeg krampjes. Het resultaat heet ik vooralsnog digitale inktvraat.

Het boekje is verbijsterend doordat Donker te keer gaat als een enorme, van zichzelf overtuigde betweter: bij elke moderne dichter die hij aanhaalt, en het zijn vrijwel uitsluitend goed gecanoniseerde dichters (en een enkele dichteres) weet hij feilen aan te wijzen in hun taalgebruik. Of eigenlijk: overtredingen van zijn eigen ideale taalgebruiksregels. De minste of geringste afwijking van wat hij noemt de 'gewone' taal, veroordeelt hij. Poëzie moet helder zijn, verstaanbaar. Dus keurt hij afwijkingen van de gewone of gangbare woordvolgorde af, neologismen, samentrekkingen, door rijm afgedwongen variatie in grammaticale tijden en nog veel meer.

Hij doet dit omdat hij vindt dat de taal van zichzelf al rijk genoeg is, en dat de dichter een vakmens moet zijn en zijn uiterste best moet doen om het gedicht dat in hem zat en zich door inspiratie heeft aangediend, zo perfect mogelijk weer te geven, naadloos in woorden moet vangen. In uitzonderlijke gevallen, als het echt niet anders kan, mag de dichter de taal naar zijn hand zetten, of liever: naar zijn gedicht modelleren. Donker heeft dus een op zichzelf bezien lovenswaardige, zeer hoge, uiterst idealistische opvatting van poëzie.

Het boekje is intrigerend doordat Donker tot zijn 'critische' exercitie is gekomen onder invloed van de toen recente oorlogservaringen. Hij vraagt zich af of men eertijds wel goed heeft opgelet, of men wel kritisch genoeg is geweest, want men had misschien wel die hele oorlog aan kunnen zien komen in plaats van er door overvallen te worden. En misschien heeft men op vergelijkbare wijze te zeer en te klakkeloos geloof gehecht aan de (positieve) literaire kritiek en hebben de lezers zich een rad voor ogen laten draaien, en is er te veel poëzie goedgekeurd.

Afgaande op de hoeveelheid stilistische muggen die Donker met precisie weet te ziften, is zijn antwoord op die vraag: ja, er zit veel ruis in zelfs goede poëzie. Opmerkelijk consistent is het dat hij af en toe in overweging geeft dat een Franse dichter een of andere fout nooit zou maken ('Fransche ooren zijn op dit stuk gevoeliger') en dat hij anderzijds germanismen afkeurt.

De man was oprecht verontrust. Maar nu ik net over de helft ben van zijn vijftig pagina's critiek op de moderne poëzie, ga ik me op mijn beurt ernstig zorgen maken over de kwaliteit van de poëzie van Anthonie Donker.

woensdag, maart 08, 2017

Faint praise

Dan lees je in een krant d.d. 27-05-2016 over een dichter die net zijn eerste bundel het licht heeft doen zien: '[De dichter] componeerde een aangrijpende bundel die een dichter maar een keer in z'n leven kan schrijven.' En denk je: dat is een fenomenale dooddoener: meeste dichters, en zeker de goede, componeren iedere bundel maar één keer (al kan dat proces lang duren en veel herschrijvingen vergen, maar als ze een bundel twee keer componeren, krijgen ze geen uitgever zo gek dat die het boek twee keer apart uitgeeft) (over herdrukken heb ik het hier niet).

Maar in een niet gedateerd verslag van een gesprek met die dichter op een website, overtreft degene die ook de hierboven geciteerde recensie schreef deze lumineuze gedachte als volgt in de lead: 'Het poëziedebuut [...] van [....] is er een dat je slechts eenmaal in een dichtersleven kunt schrijven.' Touché, zeker een debuut kan je maar één keer schrijven. Een debuut is, zo blijkt maar weer eens, per se uniek.

dinsdag, maart 07, 2017

Als

"Als de therapie van één individu een land in het ongeluk dreigt te storten, wordt het tijd voor een alternatieve therapie."

Zo eindigt Grunberg zijn 'Voetnoot' vandaag. Wat die therapie, wie dat individu en welk dat land is, lepelt hij erboven op. Maar wat bedoelt hij met deze slotzin? Hij zegt 'Als', oftewel: 'Indien', of: 'Zodra'. Wanneer dat is, mag de lezer zelf verzinnen: tijdens of na de parlementsverkiezing, bijvoorbeeld. Lijkt me te laat. Grunberg zegt niet: 'Nu'.

Kennelijk ziet hij het boeltje nog wel een tijdje aan, vanaf de wal, vanuit de marge. Laat maar waaien. Lauwe thee, dus. Blijkt ook wel uit zijn loze voorstel tot genezing, mocht dat volgens hem nog niet dreigende ongeluk zich toch eens echt aan gaan dienen: "een alternatieve therapie". Onbepaald lidwoord. Echte inhoud past niet in een voetnoot. Bladvulling. Ruis.

donderdag, februari 23, 2017

De nog-quotiënt

Sinds kort ben ik (zie de post hieronder) aanvoerder van een vijftienkoppige groep die Lezen na de Nacht heet. Of: dat is wat ieder voor zich heeft gedaan. En in het Literatuurhuis te Utrecht komen we dan eenmaal per week bijeen om de laatst verschenen bundel te bespreken van een van die dichters die optraden op de Nacht van de Poëzie. Bespreken is een soort lees-extensie en -verrijking.

Achteraf bezien is de wijze waarop de selectie van de zes bundels tot stand gekomen is, betrekkelijk ondoorgrondelijk te noemen. Het palet bevat van alles wat (en van veel ook niets want de Nacht was rijk gevuld). Toen Literatuurhuishoudster Sophie Kok en ik de selectie eenmaal gemaakt hadden, hebben we maar besloten om de bundels te lezen in een chronologische ordening op basis van de leeftijd van de dichters, van oud naar jong, in concreto van geboortejaar 1948 naar 1995, kortom een halve eeuw poëzie, in zeker zin. Ik weet het niet zeker, maar de samenstelling van de groep lezers is qua leeftijd wat minder gespreid, vooral aan de jongste kant halen de lezers het niet bij de laatste dichteres.

Maar eigenlijk is dat niet van groot belang. Wat telt is dat we met ons zestienen enthousiast aan het lezen en praten en herlezen zijn gegaan. De deelnemers komen van alle kanten, als gezegd jonger en ouder door elkaar, maar ook geverseerde lezers en beginnelingen, mannen en vrouwen; wat ze gemeen hebben is dat ze naar de Nacht zijn geweest (en dat ze 'blank' zijn, voor zover ik dat kan beoordelen). Het is heel leuk en ook informatief en leerzaam om met zo'n waaier aan invalshoeken, meningen, achtergronden, belangstellingen e.t.q. uiteenlopende bundels te bespreken. Het enige huiswerk dat ik heb opgegeven, is dat ze iedere week een bundel ge- en herlezen moeten hebben; ik stuur ze ook een verzamelingetje recensies, maar - tweede huiswerk - die mogen ze pas lezen als ze  zich de betreffende bundel zelf hebben eigen gemaakt, om het zo maar eens te noemen.

Naar aanleiding van de lectuur van Het moet nog ergens liggen van Joke van Leeuwen (Querido, 2016), de tweede bundel in de reeks, heb ik onlangs ad hoc de nog-quotiënt geïntroduceerd, een onzinnige lexico-rekenkundige formule (iets heel anders dan de editiefactor). Al lezend dacht ik namelijk dat in Van Leeuwens bundel het bijwoordje nog nogal vaak voorkomt, het in uiteenlopende betekenissen dan wel functies. Om mijn vermoeden te toetsen heb ik eerst de nog's in Het moet nog ergens liggen geteld (de bundeltitel is inderdaad indicatief), en daarna die van Ontsnappingen (Arbeiderspers, 2016) van Eva Gerlach, de bundel die we de week ervoor lazen. En inderdaad: veel meer nog's bij Van Leeuwen dan bij Gerlach. Toen was het hek van mijn teldam, en heb ik de overige bundels ook maar op het oog geïnventariseerd (bij gebrek aan digitale of gedigitaliseerde tekstversies): Te voet is het heelal drie dagen ver (Atlas Contact, 2016) van K. Michel, Eiland berg gletsjer (Querido,  2011, 5e dr. 2016), Ben jij liefde (Vrijdag, 2016, 2e dr. 2016) van Mustafa Kör, en Kalfsvlies (Atlas Contact 2015, 5e dr. 2016).

Om de nog-frequenties enigszins te kunnen vergelijken, zou ik ze eigenlijk moeten relateren aan frequenties van bijvoorbeeld andere bijwoorden of aan het totaal aantal woorden van iedere bundel. Bij gebrek aan makkelijk doorzoekbare digitale teksten, heb ik dat gemakshalve en tijdbesparend maar niet gedaan. Om nog iets van een vergelijking mogelijk te maken, heb ik de frequenties aanvankelijk gerelateerd aan het aantal pagina's met poëzie per bundel (door de frequentie te delen door het aantal pagina's), en in tweede instantie aan het aantal gedichten per bundel, waarbij ik genummerde onderdelen onder een gezamenlijke titel als aparte gedichten binnen een reeks heb beschouwd. Omdat de zo ontstane nog-quotiënten in een grafiek onzichtbaar zouden zijn, heb ik ze met 100 vermenigvuldigd (het zijn dus heel maffe percentageachtige getallen geworden geworden). Het resultaat ziet er zo uit:


Met een nog-frequentie van 36 en 45 zitten Van Leeuwen en Rijneveld ver boven het gemiddelde van 17,33 (en Michel en Vegter zitten er met 1 respectievelijk 4 ver onder). Als ik de twee extremen weglaat, is het gemiddelde nog altijd 14,5.

Als de frequentie gerelateerd zou worden aan het aantal woorden per bundel, wat meer voor de hand lijkt te liggen, zou het nog-quotiënt van Rijneveld fors kunnen kelderen, want haar debuutbundel wordt gekenmerkt door extreem lange versregels en bijzonder veel regels per pagina, waarbij ook nog opgemerkt moet worden dat die pagina's het grootst zijn van die van alle bundels in dit corpus. De bundel van Van Leeuwen komt als enige in de buurt van die oppervlakte, maar daarin is juist weer erg veel ruimte gebruikt voor typografisch wit (de zetspiegel is dus relatief klein) en een grotere drukletter (trouwens ook voor tekeningen en lege pagina's tussen afdelingen, maar die zijn sowieso niet meegeteld, net zo min als die van Vegter). Ik bedoel: die score van Van Leeuwen lijkt me uiteindelijk de meest uitzonderlijke.

Voor wie meer concrete cijfers wil:


Maar valt er ook nog iets over te zeggen? Nog niet veel op grond van alleen de cijfers. De tekst zal er nog bij genomen moeten worden, bijvoorbeeld om te bezien of Van Leeuwen nog meer dan de anderen dicht over het verstrijken van de tijd, of dat zij degene is die nog het meest vasthoudt aan een metrische structuur van de gedichten (zeker in de afdeling 'Visioenen') en daarom nog meer betrekkelijk betekenisarme stoplapjes nodig heeft dan de andere dichters.

Per figures iterum ad fontes.



dinsdag, februari 14, 2017

Lezen na de Nacht

Terwijl collega Kila van der Starre van talkshow naar dagblad rent om haar website straatpoëzie te promoten die ze heeft ontwikkeld in het kader van haar onderzoek naar Poëzie buiten het boek, trek ik me een keer per week terug in het Literatuurhuis om met vijftien andere belangstellenden binnenskamers, bij wat thee of koffie en koekjes, dichtbundels te lezen. Iedere week een bundel, steeds de laatste bundel van een dichter die optrad op de afgelopen Nacht van de Poëzie. We gaan dus eigenlijk juist van buiten naar binnen het boek.

Gisteren stond Ontsnappingen van Eva Gerlach op het programma. En per week wordt de dichter/es jonger, tot we aan zijn gekomen bij Marieke Rijneveld. Als het doorgaat zoals het begon, zitten we gebeiteld, want de bespreking van het tweede deel van Gerlachs drieluik Labyrint (na een uitgebreide kennismaking met ieder en ieders favoriete bundel en gedicht de week ervoor) was mijns inziens erg geslaagd.

Dat kan heel goed met een zeer gevarieerde groep gretige lezers, van zeer ervaren tot schuchter maar  nieuwsgierig. Er werden opmerkingen, vragen, inzichten, problemen, associaties, voorstellen aangedragen uit allerlei windrichtingen, en - misschien ging dat extra goed door de structuur van Ontsnappingen - die lieten zich wonderwel construeren tot een steeds helderder licht op dit deel van de dwaaltuin. Reuzeleuk, temeer daar we vertrokken waren vanuit een ietwat depreciërend gemompelde kwalificatie 'cryptogram' (nu ik dit tik, denk ik: dat is misschien juist een mooi talig equivalent van labyrint).

We hebben ook de Nacht-voordracht door Gerlach erbij betrokken; bij de Nacht is het immers begonnen. En terwijl wij ons braaf beperkten tot wat er in het boek staat, op de bladzijde, alsof het ergocentristisch close readen nog in volle wasdom is, begon me daar de dichteres via de beamer toch een autobiografische toelichting te geven bij (het ontstaan van) het gedicht 'Tape'... Dat zou ontstaan zijn uit een vlaag van blinde woede. Luister maar, bij minuut 3.44:


Het gedicht doet het volgens ons echter prima zonder die verklaring. Je zou zelfs (maar nu praat ik alleen namens mijzelf) kunnen zeggen: van die blinde woede is in het gedicht eigenlijk niets (meer) te merken. Tussen aanleiding en resultaat is dan wel wat gebeurd. En dat geldt zowel voor het resultaat op papier als dat in de voordracht. Misschien was het ook nooit de bedoeling die woede te uiten, wel om er 'iets' mee te doen. Noem het sublimeren.

Gerlachs voordracht viel me om nog een andere reden op. Die voordracht is zeer onderkoeld, misschien zelfs vlak. Soms dacht ik dat ze haar eigen gedichten niet altijd recht doet. Op neutrale toon leest ze bijvoorbeeld 'Kippen' voor, het tweede gedicht uit de reeks 'Rina'. Het gaat over het slachten, meer nog over het handmatig, hardhandig wurgen van kippen. Alles heel onderkoeld (weer) beschreven. En na die bloederige handleiding klinkt het droog, om niet te zeggen komisch: 'Plukken kan ze ook heel goed.' (de laatste strofe, vanaf minuut 1:47). Maar het komieke - en daarmee de opluchting - zet ze niet aan, maakt ze niet theatraal, bijvoorbeeld met een vette pauze. En de zaal durft, zo te horen, haast niet te reageren. Laat staan te lachen.

Interessanter nog (naast de variant 'bewaard' voor 'behoed' in regel 4 en naast de vraag hoe je een cursivering als in de slotregel realiseert in een voordracht) dat Gerlach haar poëzie leest als was het proza. Regel- en soms ook strofe-eindes verdwijnen in de almaar voortgaande woordenrij van de zin. En in 'Tape' gaat dat ten koste van een enjambement dat op papier naar mijn idee juist een mooi, betekenisverschuivend effect heeft. Zie het begin van de derde strofe, luister vanaf minuut 4:25.

Het gedicht draait om de discussie of vergevorderd sterfelijk leven wel of niet 'genezen' moet worden, of gelapt, om eens een ouderwets woord te reanimeren. In die discussie is de uiting 'Wat stuk is, koester het' een wezenlijk andere dan 'Wat stuk is, koester het niet langer dan het vraagt.' Het enjambement laat zien hoe dicht de standpunten bijeen liggen, in een en dezelfde zin zelfs, maar ook hoe groot de afstand ertussen is.

Overigens kwamen we erachter dat een boek ook maar een boek is. Van het gedicht 'Pas' had iemand een veel kortere versie dan alle anderen. In de derde druk van de bundel. Een dichter zit nooit stil. Ook dat droeg ertoe bij dat we nog lang niet uitgelezen waren toen de avond voorbij was.


maandag, februari 06, 2017

Als Twitter vraagt: Wat houdt je bezig?

(en dat is wat Twitter vraagt), dan wil ik soms antwoorden: onbegrijpelijke, dan wel onnavolgbare zinnen in beschouwingen van literatuur, die houden mij bezig. Zoals deze voltreffer, die ik omwille van de depersonificatie een beetje aanpaste:

'Op bijzonder invoelende wijze volgt [X] het spoor dat de mens nalaat om te komen tot waar hij wil bestaan.'

Maar ik krijg zoiets nooit van mijn leven in 140 'posities' gewrongen. Zeker niet als ik 't wil uitleggen. Dan maar hier, dus.

1 De bepaling 'invoelend', op zichzelf bezien mijns inziens al een beladen kwalificatie in besprekingen van literatuur, want: hoe kan je weten of de dichter iets voelt? En hoe of de dichter iets invoelt? Wie heeft ooit bedacht dat er naast voelen ook invoelen zou nodig zijn? Maar toch is de contaminatieve bepaling 'invoelend' kennelijk niet genoeg. Ze wordt hier opgepompt met: 'bijzonder'. Dus als ik denk dat het niet voldoet om te zeggen: 'Op schrompse wijze', maak ik daarvan: 'Op bijzonder schrompse wijze'. Dat zet de domme recensielezer mooi op zijn of haar plek.

Men zou ook kunnen zeggen: 'Goed', of, als dat te zwak zou zijn: 'Bijzonder goed.' Dus: 'Bijzonder goed volgt [X] het spoor dat de mens nalaat om te komen tot waar hij wil bestaan.'
Even daargelaten dat er geen echte sporen zijn, maar dat [X] slechts de sporen volgt die hij/zij zelf had uitgezet in dezelfde fictie als waarin zij/hij ze volgt.

Om kort te gaan: op normaal-(in)voelende wijze gevolgde nagelaten sporen zijn er kennelijk al genoeg, en die kunnen, naar het zich laat aanzien, niet dienen tot loftuiting van de besproken poëet.

2 Hoe gaat dat eigenlijk, dat (al dan niet bijzonder) (in)voelend een spoor volgen? Of: hoe gaat daaraan tegengesteld het (al dan niet bijzonder) klakkeloos of (idem) veronachtzamend een spoor volgen in zijn werk?

3.a We struikelen, al invoelendtaalspoorvolgend, niet over de - sinds de beroemde roman van Marcellus Emants bijzonder struikelwaardige - ambiguïteit van het woord 'nalaten', want dat zou te gemakkelijk zijn als kritiekpuntje. 'Nalaten' is hier niet 'niet-achterlaten', of 'verzuimen (achter te laten)', maar: 'achterlaten'.

3.b We zeuren er ook niet over dat je met sporen normaliter maar twee dingen kunt doen: achterlaten, of (eerst achterlaten en dan) uitwissen (en in het laatste geval zijn het eo ipso geen sporen meer).

4 Welk mens heeft er ooit een spoor achtergelaten (zie 3.a) om, dat wil zeggen: om wille van, met het doel om, tot iets te komen? Heeft ooit een kat zijn kleine stempelkussentjes achtergelaten met het doel tot de melk, ooit een Pink Panther zijn grotere dito's, om tot de diamanten te komen? Neen. Dat spoor was een onwelkome bijkomstigheid in het licht van het beoogde doel. Een beetje kat, zelfs een amateur-Panther, weet dat je naar iets toe moet gaan om er te komen, als het niet naar jou toe komt, maar dat je, als je het stiekem wilt doen, juist geen spoor moet 'nalaten'; je moet dan juist nalaten een spoor na te laten, namelijk om niet ontdekt te worden en om vervolgens vrijuit te gaan.

5 Wat, in godes, of wat daarop lijkt z'n naam, moeten we verstaan onder: de plaats 'waar [de mens] wil bestaan'?

Uitslag van een onderzoek van het CBS: 75% van de Amsterdammers wil liever niet in Almere bestaan?

dinsdag, januari 24, 2017

Niet blij

Gisteren was het al uitverkocht bij boekhandel Bijleveld. Vandaag kon ik er een exemplaar kopen. Nu heb ik zijn oeuvre compleet. Op In de wereld na heb ik alles gelezen. Alles. En veel gedichten, bundels, romans, verhalen en essays meermalen. En nog steeds.

Studenten kunnen ervan meepraten. Tweemaal was Robert Anker de uiterst vriendelijke hoofdgast aan het eind van een college of collegereeks. Meermaals was zijn werk onderwerp van een scriptie (ja, voor de invoering van de bachelor-master-structuur, vrees ik).

Trouwens, ere wie ere toekomt: het was Redbad Fokkema die me op Anker wees. Nooit met hem erover gesproken eigenlijk. Hoefde kennelijk niet. Geen idee waardoor dit werk nou precies aansloeg, aanslaat. Misschien mede doordat Anker ongeveer zo oud is als mijn oudste broer: hij refereert aan een deels bekende wereld, die toch net wel heel ver weg staat van de mijne, maar er een brug naar slaat.

Wat een oeuvre, wat een variatie, wat een energie, wat een stijl. In één van de colleges stond Nieuwe veters centraal; studenten die zich daarover bogen, spraken op een gegeven moment alleen nog maar in bijzinnen.

Wat heb ik veel geleerd van deze dichter en schrijver en essayist, alleen al door zijn werk te lezen (en dat 'veel' is overigens niet te kwantificeren). Bijna iedere dichtbundel, iedere roman, iedere verhalenverzameling was weer anders, afwijkend, nieuw, zeker van vorm, en toch honderd procent inhoudelijk Anker.

'Hier m'n hoofd, daar de wereld', schreef hij ooit. En nu, juist nu: In de wereld.

zondag, januari 22, 2017

Eufemismionisme als nieuwe taalziekte?

Dagelijks gaan er in mijn optiek nieuws- en andere berichten naar de gallemiezen aan de gevolgen van eufemismionisme, een vorm van taalgebruiks-obesitas die vroeger bekend stond onder de gewichtige naam causalitis gravis:
  • Hij stierf in een ziekenhuis in de hoofdstad Teheran aan de gevolgen van een hartaanval.
  • Jaarlijks sterven in totaal naar schatting 600.000 niet-rokers aan de gevolgen van passief roken.
  • Een 21-jarige man uit Putten is overleden aan de gevolgen van een ongeluk in zijn woonplaats, donderdagmiddag.
  • Kan ik sterven aan de gevolgen van MRSA?
  • De helft van de rokers overlijdt aan de gevolgen van roken.
  • Er sterven jaarlijks wereldwijd bijna 6 miljoen mensen aan de gevolgen van roken.
Onder invloed van eufemismionisme laten verslaggevers hun medemensen niet meer sterven aan een ziekte, een stoornis of een van buiten intredend onheil, maar alleen nog aan de meestal niet nader aangeduide, en mogelijk ook nergens in de werkelijkheid terug te vinden, gevolgen van een ziekte, stoornis of van buiten intredend onheil. Alsof de dood niet een gevolg zou zijn van een hartaanval, al dan niet passief roken of een ongeluk of MRSA.

Nee, opa kreeg een hartaanval, daardoor stopte zijn hart een tijdje met kloppen, waardoor er geen zuurstof meer in zijn bloed kwam waardoor zijn hart niet meer kon kloppen en daar pas door ging hij dood. Niet door de hartaanval.

Zo heb ik laatst mijn hoofd gestoten aan de gevolgen van het opstaan in de kruipruimte onder de betonnen vloer van mijn huis.

Annex, waaruit eens te meer blijkt dat er in de berichtgeving niets is met leuke gevolgen:
  • Hij stierf in zijn huis aan de gevolgen van kanker, bevestigt een woordvoerder tegenover People.
  • Kan je overlijden aan de gevolgen van coeliakie?
  • Dagelijks overlijden er 13 mensen aan de gevolgen van darmkanker.
  • Iedere 9 minuten overlijdt een vrouw onnodig aan de gevolgen van een illegale en onveilige abortus.
  • Het Britse popicoon David Bowie is zondag op 69-jarige leeftijd overleden aan de gevolgen van kanker.
  • Kunsthandelaren en -schilders gingen failliet aan de gevolgen van een heftige crisis.
  • Elke maand sterft er in Nederland een kind of volwassene aan de gevolgen van huiselijk geweld.
  • Ieder jaar sterven in Nederland ongeveer 2500 mensen aan de gevolgen van een kapotte lever door alcohol
  • Ja, je kunt zeker overlijden aan de gevolgen van teveel stress.
  • Man (54) overleden aan de gevolgen van val van dak gymzaal.
  • En er overlijden ook mensen aan de gevolgen van diabetes.
  • George Michael overleden aan de gevolgen van hartfalen.
  • De helft van de kinderen sterft voor het veertiende levensjaar aan de gevolgen van de ziekte.
  • Veel vrienden stierven in die tijd aan de gevolgen van aids.

zondag, januari 08, 2017

Moedwillige poging tot misverstand

Je klikt soms op een link omdat je denkt: 'Da's aardig, laat ik eens wat rondkijken.' En voor je het weet ben je via-via weer in de klem van de klantenbinding gestapt die onmiddellijk venijnig om je enkel dichtklapt. Al snel merk je, dat die bezochte site je niets te bieden heeft, niets bijvoorbeeld dan zogenaamd voordelige boeken die je zelfs in verzorgingsflat Villa Alzheim nog niet lezen zult.

Afmelden, dus. En kan krijg je dit voorgeschoteld:


De enthousiaste en kwieke uitschrijver denkt: 'Hé, dat gaat goed: onder de kop "Uitschrijven" staan precies die vervelende nieuwszeurbrieven aangevinkt waar ik me voor wil uitschrijven: versturen die handel!' Maar nee hoor, je moet de vakjes namelijk uitvinken. Let wel: uitvinken.

Hoe heet dat ook al weer: een neologisme. Zijn neologismen makkelijk te verwerken in het taalbrein? Nee toch? Nou dan! Bovendien is het contra-intuïtief als je iets niet moet markeren als je wilt dat er wel iets mee gebeurt.

Weer een goed voornemen erbij (mag dat nog?):

Word nooit lid van Elly's. Word sowieso nooit ergens lid van.

zaterdag, januari 07, 2017

Misericorde

Leuk, die sta-steuntjes aan de onderkant van de zetels in een kerkkoor (neem me deze lekenbeschrijving niet kwalijk). In de Oude Kerk van Amsterdam zag ik er laatst een stel, terwijl ik dwaalde tussen het werk van Marinus Boezem; telefoonfotootjes van enkele ervan gemaakt.

Thuis een nieuw fotobewerkingsapplicatietje uitproberend, kijk ik nog eens goed naar het schrijvertje dat, de klerk die ik meende gefotografeerd te hebben... (nooit zo maar wat kiekjes schieten, altijd aan een thema hangen).
Wat?
Een bril
En zo'n moderne bril
En geen habijt maar een colbert
En heeft-ie nou een soort dreadlocks op z'n hoofd?
Het lijkt, da's apart en bijzonder, warempel wel Stevie Wonder.

Een in deze materie thuis zijnde geleerde die ik goed ken, vertelde me dat dergelijke nieuwe onderdelen wel vaker aangebracht worden bij restauraties. En (inderdaad), in een beschrijving van de inrichting van het Hoge Koor zoals het was vóór de Reformatie (Herman Janse, De Oude Kerk te Amsterdam, Zwolle-Zeist 2004) herken ik veel laat-gotische misericorden, die ik ook gezien heb, maar deze ene staat er niet bij. Stevie Wonder zal het niet zijn; wellicht iemand die betrokken was bij een restauratie. Leuk, zo'n trompe-l'histoire, want hij staat heel quasi-middleeuws qua perspectief.

vrijdag, januari 06, 2017

Contre quoi-ou-qui

Jozef Waanders plaatste op 4 februari 2016 op De fusie een stuk over, of naar aanleiding van (de bespreking van) de vertaling van de roman Meursault, contre-enquête van Kamel Daoud (door Bas Heijne) (met dien verstande dat Heijne de oorspronkelijke roman las, Waanders de vertaling). Ik was daar wel nieuwsgierig naar, want ik had net zowel de roman als de recensie gelezen, beide tot mijn genoegen. Waanders’ stuk opent met de volgende alinea (misschien een lead, waar hij zelf niet voor verantwoordelijk is, maar toch, het is niet onopgemerkt gebleven):
Helden vallen zelden zachtjes. Misschien schreef Bas Heijne daarom over Meursault, contre-enquête, de debuutroman van de Algerijnse schrijver Kamel Daoud dat het lang geleden was ‘dat een roman mij zo’n schop heeft verkocht.’ Het boek, dat afgelopen jaar in het Nederlands verscheen als Moussa, of de dood van een Arabier, is namelijk niet alleen ‘doordrenkt van de geest van Camus’ (Heijne), maar laat zich naast hommage aan, ook gemakkelijk lezen als kritiek op de in Algerije geboren Franse schrijver als exponent van een imperialistisch wereldbeeld. Te gemakkelijk misschien, want bij zorgvuldige lezing van zowel Daoud als Camus blijkt de betekenis van Daouds novelle veel complexer en fijnzinniger dan veelal lijkt te worden gedacht. Of er wel sprake is van een ‘val’, blijft dan ook zeer de vraag. 
Het is niet veel, wat ik daarvan snap, om eerlijk te zijn. Om te beginnen snap ik het (redegevend) verband niet tussen de eerste en de tweede zin (‘Misschien […] daarom’). Hoe kan het langgeleden- zijn van een Heijne overrompelende leeservaring verklaard worden door het (veronderstelde) gegeven dat helden zelden zachtjes vallen (wat dat ook precies moge beduiden)?

Vervolgens snap ik het (redengevende) verband (‘namelijk’) tussen de tweede en de derde zin niet. Dat het boek van Daoud volgens Heijne doordrenkt is van de geest van Camus en zich volgens  Waanders ‘gemakkelijk’ laat lezen als een hommage aan én als een kritiek op  Camus, zou verklaren waarom Heijne lang geleden voor het laatst een metaforische schop heeft gekregen van een roman?

Dan vraag ik me af hoe ik het me moet voorstellen dat een boek zich te gemakkelijk laat lezen als een hommage en kritiek, en hoe dat dan weer in tegenspraak is met de complexiteit en fijnzinnigheid die groter zouden zijn ‘dan veelal [wordt] gedacht’.

Ik weet niet wat ik het ergste vind aan de warboelerige schijn-redenering in deze  intro. Misschien wel Waanders’ binnen de toch niet enge grenzen van zijn internetstuk ongeadstrueerde opmerking dat veelal’ iets ‘[t]e gemakelijk’ op een bepaalde wijze lijkt te worden gedacht gelezen te kunnen worden. Een vager en ruiziger, met meer logische groene zeep ingesmeerd opstapje naar een bespreking, las ik zelden.

Zwijg ik er nog over dat de val waarmee Waanders begint, en die lijkt op een referentie aan een (nieuws)feit, aan het eind van de alinea door hem zelf in twijfel wordt getrokken. Maar het ís een allusie op een andere Camus-roman.

Een tikkeltje wantrouwend, maar niet wanhopend, zette ik me na deze valse start aan de lectuur van het stuk, want de roman van Daoud lijkt me zo goed, dat je wel van heel goeden huize moet komen, wil je daar niets zinnigs over te berde kunnen brengen, al schrok ik wel toen ik zag dat Waanders de verteller in de roman van Daoud ‘Haroen’ noemt; in de Franse versie heet deze ‘Arab’ gewoon ‘Haroun’ (maar dat kan aan de vertaling liggen, hoewel de auteur in de vertaling niet Daoed heet).

De samenvatting van de handeling is in orde, maar bij de interpretatie gaat het een beetje mis. Waanders noteert: ‘Haroen [sic] lijdt net als Meursault onder het absurde.’ Mijns inziens lijdt Haroun onder zijn familiegeschiedenis, meer in het bijzonder onder de afwezigheid van zijn vader, de gewelddadige dood van zijn broer en het ontroostbare lijden dien ten gevolge van zijn moeder, totdat hij tot het inzicht komt dat hij onderworpen is aan het absurde, een inzicht dat Meursault van meet af aan bezit en uitdraagt in zijn monologische vertelling. Maar dat is een nuance, daar leren we mee leven.

Voort. Waanders refereert aan een interpretatie van Camus’ roman door Saïd, en vraagt zich af of Daoud die deelt. Hij vraagt zich niet af waarom Daoud dat al dan niet zou moeten. Het is een vraag die dus nergens van uitgaat; en een antwoord kan dan ook nergens toe leiden, behalve tot de vaststelling dat Daoud al dan niet Saïds interpretatie deelt, wat niet boeiend is, omdat Saïd een lezer en Daoud de schrijver is van de roman waar het hier over gaat.

Desalniettemin: ja, zegt Waanders, ‘[h]et was ook mijn eerste gedachte tijdens de lezing van [Daouds] roman.’ Dan weten we dat ook weer: Waanders is zelf een ‘te gemakkelijke’ lezer, want: ‘[t]och wordt zowel hem [nl. Daoud] als Camus onrecht aan gedaan als niet voorbij die eerste reflex wordt gezien.’ Waanders maant ons niet net zo onzorgvuldig te lezen als hij in eerste instantie in een reflex deed. Het is dus niet, zoals hij in de inleiding stelt, dat iets ‘veelal lijkt te worden gedacht’, maar meer dat hij zelf bij het lezen überhaupt niet had nagedacht. Tsja, dat moet worden rechtgezet.

Meursault is geen kolonialistisch denker, want niet alleen de Arabier die hij vermoordt, maar ‘bijna iedereen’ in zijn leven geeft hij geen naam. Waanders noemt alleen Meursaults moeder die geen naam krijgt (zonder zich af te vragen of het anno 1942 niet heel erg uitzonderlijk zou zijn als een zeven- tot zevenentwintig-jarige Fransman zijn moeder wél bij de (voor)naam zou noemen). Daarmee, met die naam van die moeder die ontbreekt, is kennelijk meteen ‘bijna iedereen’ genoemd die voorkomt in de roman (die Waanders overigens een novelle noemt). Als er naast Meursault, de Arabier en Meursaults moeder nog één personage voorkomt, en als dat dan wel een naam krijgt, is de stand 50%-50%. Maar er is er, blijkens een klein tegen-onderzoek, niet één, er zijn, naast Céleste, ook nog Thomas Pérez, Marie Cardona, Emmanuel, Salamano, Raymond Sintès, Masson en mevrouw Masson, om alleen de naam-dragende personages te noemen uit deel I. Daar zit niet één Arabische naam bij. Noem dat maar eens geen westerse blinde vlek in een roman die zich afspeelt in mid-twintigste-eeuws Algerije.

Maar dan nog: als je niet nagaat hoeveel personages er in totaal zijn, en welke rol ze hebben in de vertelling, en hoe de naamgeving verdeeld is over kolonisten en gekoloniseerden, over Fransozen en Algerijnen (en dat laatste is ook nog wat anders dan Arabieren) dan is een generaliserende opmerking over ‘bijna iedereen’ een slag in de lucht waarmee niets gezegd is over de aan- of afwezigheid van Meursaults imperialistische superioriteitsgevoel. En dan is het nog een heel ander verhaal hoe dat zich weer verhoudt tot de denkbeelden van Camus, maar Waanders maakt dat onderscheid niet.

Nochtans rekent hij keihard af met een bitter misverstand: ‘om in De vreemdeling een imperialistisch of racistisch verhaal te willen lezen is een wel heel smalle hermeneutiek nodig. Voor de lezing van Moussa, of de dood van een Arabier als (alleen maar) een postkoloniale afrekening met Camus geldt precies hetzelfde.’ De vraag is echter, wie er de facto heeft getuigd van een dergelijk smalle hermeneutiek? Waar staan de windmolens van Waanders? Het enige wat hij daarover zegt is dat ‘Edward Said [sic] in De vreemdeling een kolonialistisch discours [meende] te ontdekken’. Je moet wel erg veel woestijnzand in je ogen hebben wil je dat discours niet in Camus’ roman kunnen onderkennen, lijkt me, zonder dat daarmee dan alles over de roman gezegd zou zijn.

Waanders heeft het over de ‘gretigheid [...] om in Camus een imperialist of zelfs racist te willen zien’ zonder daarbij ook maar één naam te noemen van wie dat zou willen, tenzij het weer Saïd moet zijn. Rocinante kan vooralsnog zonder zorgen en zadel op stal blijven staan.

maandag, januari 02, 2017

Spreekwoorden en zegswijzen e.t.q.

Sommige spreekwoorden of zegswijzen, die per definitie nogal versteende beelden bevatten, krijgen soms, in een bepaalde context gebruikt, opeens weer hun originele plasticiteit terug.

Als je tegen mijn moeder 'Hè?' zei als je haar niet verstaan had, kaatste ze met: 'Of je soep lust...', en dan wisten broertjes en ik (goede verstaanders, half woord volstond) weer dat we niet de omgangsvormen in acht hadden genomen: 'Wat zegt U?' (maar wat Tilly dan weer niet wist, is dat wij stiekem nog steeds stout waren, want we zeiden eigenlijk: 'Wat zegt u?'). Toen een van mijn kinderen, jong nog, een keer 'Hè?' zei tegen oma, kaatste zij met de oer-vorm van haar vaste repliek: 'Of je soep lust van een ijsbeer?' Schotels van ogen van verbazing in het blonde koppie van het betreffende kleinkind.

Ik schrok me vandaag een hoedje bij het lezen van de eerste krant van 2017 (zie fotootje). Maar gelukkig, het gevaar is al afgewend. Het zogenaamde Forum voor democratie (Hangplek voor plebiscitofielen?) doet niet mee aan de CBS-doorrekeningen. Gelukkig, driewerf gelukkig, ik hoef de vieze [...] van B. echt niet te zien.

(Iets later, dezelfde dag)
Bij het lezen van de eerste avondkrant van dit jaar, schrok ik me wederom een rotje. Daarin mag een zich noemende politiek socioloog van de universiteit van Peking (wat je ver haalt is lekker, zei mijn moeder, die er ook vreselijk naast kon zitten met haar in tegels gebeitelde wijsheden) die vergelijkend onderzoek doet naar nationalisme en democratie, iets schrijven. Alsof hij het kon weten, mocht hij schrijven dat het versplinterde rechts niet één pot nat zou zijn (nu we het toch over drek hebben). Beetje beroerd is dat deze politieke socioloog lid is van Forum voor democratie. Maar goed, dat kan.

En wat toetert hij? Dit: 'Na het gewonnen Oekraïnereferendum zei [Jan] Roos dat er geen nieuwe referenda zouden volgen.'

Een politiek socioloog die een referendum ziet als een pot voetbal of zo, een wedstrijdje dat je kunt winnen? Hoe triest moet het worden?

Domdat of Oordat?

Taal is voortdurend in ontwikkeling doordat mensen er gebruik van maken; de ontwikkeling gaat traag door soortgenoten. Ooit meen ik geleerd te hebben dat er een verschil is (of moet ik zeggen: was) tussen 'omdat' en 'doordat'; het eerste was een redengevend, het tweede een oorzakelijk voegwoord (en de precieze terminologie schenk ik u). Ooit leerde ik, en iets minder ooit doceerde ik aan leerlingen van het Gorinchemse gym, dat er een wezenlijk betekenisverschil is tussen de volgende zinnen:

(1) De weg is afgesloten omdat er een boom is omgewaaid.
(2) De weg is afgesloten doordat er een boom is omgewaaid.

In (1) heeft iemand (enkel- of meervoud), je mag aannemen een overheidsdienaar, de toegang tot, het doorgaan over de weg voor het verkeer tijdelijk afgesloten, met een hekwerk, rood-wit gekleurde linten, mobiele waarschuwingsmatrixborden, noem het maar op, aangezien de situatie ter plekke te gevaarlijk was. Een boom omgedonderd, troep van tak en blad, vogelnesten, eierstruif op het asfalt of de klinkers, slipgevaar, kastanjerapende jeugd zonder oog voor voorrangsregels en verzin zelf nog wat redenen om het verkeer ad hoc tijdelijk tegen te houden. Eenmaal de rommel opgeruimd, zou die iemand de weg weer vrij kunnen geven voor normaal gebruik.

In (2) is de boom, ten gevolge van storm of molm bijvoorbeeld of doordat een zware tankwagen er in de mist tegenaan was gereden, omgevallen, (grotendeels) dwars over de weg heen: niemand kan er nog langs/door/over. In deze situatie kan vervolgens ook die zoals beschreven bij (1) intreden, bijvoorbeeld omdat iemand besloten heeft dat dit een bloedlinke situatie is en men de de boomwegwerkers wil beveiligen tegen onoplettende verkeersdeelnemers die het verschil niet zien tussen een boom langs en een boom over de weg (iets wat ook wel voorkomt bij slagbomen op overwegen).

Net las ik op Wikipedia dit:

(3) Op 29 december 2016 raakte de stuw ernstig beschadigd omdat een tankschip in dichte mist tegen de stuw voer.


Een zin die – hoewel ik weet dat deze rampartij veel geld kost en er woonschuiten in het ongerede zijn geraakt doordat het waterpeil niet meer in de hand te houden is – mij vrolijk maakt.

Ik hoor dan al een rijkswaterstaatsmecanicien bezorgd aan de stuw vragen: 'Stuwtje toch, hoe komt het dat je zo beschadigd bent?' En dat die stuw dan vertelt van al dat water dat steeds maar langs haar of hem wil en maar drammen blijft terwijl het toch best weet dat er zowel links als rechts gewoon een sluis is aangelegd waar het door kan gaan, maar dat even wachten te veel gevraagd is voor water, en niet alleen tegenwoordig, hoor, maar al sinds 1929. Zo vermoeiend en zo teleurstellend, want de stuw doet gewoon zijn of haar best. En daarom voelt ze of hij zich ernstig beschadigd, aangetast in zijn of haar beroepseer, bestaansgrond zelfs. En dan ook nog zo'n tankschip in de mist, vlak na Kerst; net jonge sla, maar dan erger: druppel, emmer, emotie, sluizen open.

En omdat het met die stuw zo was gesteld, is er vervolgens een bedrijf ingehuurd om dat ding maar eens ernstig te beschadigen. Zo, dan heb je een reden om te janken, zeursluis!

Maar dat plezier wordt me ontnomen, als ik de ANS moet geloven:
In veel Nederlandse grammatica's wordt onderscheid gemaakt tussen voegwoorden van oorzaak en voegwoorden van reden, waarbij met name als regel wordt gegeven dat omdat voor redengevende en doordat voor oorzaakaanduidende bijzinnen gebruikt moet worden. De praktijk van het taalgebruik is echter anders. Allereerst zijn de categorieën 'oorzaak' en 'reden' niet altijd gemakkelijk uit elkaar te houden; meermalen is een bepaalde zin ook voor twee interpretaties vatbaar. Verder blijkt omdat door vrijwel alle taalgebruikers zowel redengevend als oorzaakaanduidend gebezigd te worden, terwijl doordat veel minder voorkomt dan omdat. In dit boek maken we daarom gebruik van de overkoepelende term 'voegwoorden van causaliteit'
Ik geloof de wijze ANS wel, maar ik ben er tegen om verschillen op een hoop te gooien louter omdat categorieën 'niet altijd gemakkelijk uit elkaar te houden' zouden zijn! Sinds wanneer slaat Wikipedia de maat?

Gemak dient de mens, zei mijn moeder – nee, zei heette niet Ans –, maar ook: Gebruik je verstand (en mijn moeder kon cursieven uitspreken). Ik ben voor onderscheid, voor differentiatie, voor discriminatie, voor nuance, voor nadenken over wat je zegt en nadenken over hoe je dat zegt.